اعتیاد یکی از بیماری‌های مزمن روان‌پزشکی است که درمان آن تنها به قطع مصرف مواد یا عبور از مرحله سم‌زدایی محدود نمی‌شود. در واقع درمان موفق اعتیاد زمانی امکان‌پذیر است که مداخلات دارویی، روان‌درمانی، اصلاح سبک زندگی و پیشگیری از عود، در قالب برنامه‌ای فردمحور و مستمر در کنار یکدیگر قرار گیرند.

به گزارش روابط عمومی بیمارستان بوستان شیراز و به نقل از وبدا، دکتر «هانیه بنی‌اسدی‌پور» متخصص روان‌پزشکی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با تأکید بر اینکه اعتیاد یک بیماری مزمن روان‌پزشکی و در عین حال قابل درمان است، گفت: درمان اعتیاد به معنای ریشه‌کن شدن کامل و قطعی بیماری و نبود هرگونه خطر بازگشت نیست، بلکه هدف اصلی درمان، تبدیل این بیماری به وضعیتی قابل کنترل و کمک به بیمار برای بازگشت به زندگی سالم، سازنده و بدون مصرف مواد است.

وی با اشاره به ماهیت مزمن و عودکننده اختلال مصرف مواد اظهار کرد: اعتیاد یعنی فرد بی‌اختیار مدام دنبال مواد است، وقت و پول زیادی را صرف آن می‌کند و همواره در خطر بازگشت دوباره به مصرف قرار دارد. مصرف مزمن مواد می‌تواند تغییرات پایداری در مدارهای مغزی ایجاد کند؛ از جمله کاهش پاسخ‌دهی سیستم پاداش که به بی‌لذتی یا «آنهدونیا» منجر می‌شود، تضعیف مدارهای خودکنترلی و افزایش حساسیت فرد نسبت به عوامل استرس‌زا.

این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز افزود: میزان عود در اعتیاد حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد گزارش شده که مشابه برخی بیماری‌های مزمن مانند آسم، دیابت یا فشار خون بالا است. این موضوع نشان می‌دهد که اعتیاد نیز مانند سایر بیماری‌های مزمن، نیازمند مراقبت، پیگیری و مدیریت مستمر است و نباید عود را به معنای شکست درمان یا ناتوانی بیمار تلقی کرد.

درمان اعتیاد یک مسیر پویا و شخصی‌سازی‌شده است

دکتر بنی اسدی پور با بیان اینکه درمان اعتیاد فرآیندی پویا، بلندمدت و وابسته به شرایط هر بیمار است، گفت: برنامه درمانی باید بر اساس نوع ماده مصرفی، شدت بیماری، وضعیت جسمی و روانی، سابقه درمان، وجود اختلالات روان‌پزشکی همراه و میزان حمایت خانوادگی و اجتماعی فرد، توسط روا‌پزشک و تیم درمان طراحی شود.

وی ادامه داد: درمان اعتیاد معمولاً از مرحله شناخت و پذیرش مشکل آغاز می‌شود و تا مرحله تثبیت بهبودی و پیشگیری از عود ادامه می‌یابد. در این مسیر، مدل «مراحل تغییر» یا رویکردهای مبتنی بر مصاحبه انگیزشی می‌توانند به درک بهتر وضعیت بیمار و انتخاب مداخله مناسب کمک کنند.

به گفته این روانپزشک، در مرحله پیش‌تأملی، فرد ممکن است هنوز نسبت به مشکل خود آگاهی کافی نداشته باشد یا به اصرار اطرافیان برای درمان مراجعه کند. در مرحله تأملی، فرد نسبت به وجود مشکل آگاه می‌شود اما هنوز برای اقدام عملی تصمیم قطعی نگرفته است. در مرحله آمادگی، بیمار قصد دارد در آینده نزدیک برای تغییر اقدام کند و در مرحله اقدام، اصلاح رفتار، محیط و سبک زندگی آغاز می‌شود. پس از آن، مرحله نگهداری با هدف جلوگیری از عود و تثبیت دستاوردهای درمانی دنبال می‌شود.

درمان مؤثر بر دو رکن دارودرمانی و روان‌درمانی استوار است

این متخصص روان‌پزشکی با اشاره به اینکه درمان مؤثر اعتیاد معمولاً بر ترکیب درمان‌های دارویی و روان‌شناختی استوار است، بیان کرد: بسته به نوع ماده مصرفی و شرایط بیمار، درمان می‌تواند شامل سم‌زدایی، دارودرمانی، روان‌درمانی، مداخلات خانوادگی، درمان‌های گروهی، مراقبت‌های بستری یا سرپایی و برنامه‌های پیشگیری از عود باشد.

وی تأکید کرد: شواهد علمی نشان می‌دهد ترکیب دارودرمانی و روان‌درمانی، در بسیاری از موارد نتایج بهتری نسبت به استفاده از هر یک از این روش‌ها به تنهایی دارد؛ زیرا اعتیاد هم ریشه‌های زیستی و مغزی دارد و هم تحت تأثیر عوامل روانی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی قرار می‌گیرد.

دکتر بنی‌اسدی‌پور افزود: هدف درمان، تنها قطع مصرف ماده نیست؛ بلکه درمان باید به بیمار کمک کند مهارت‌های مقابله با ولع مصرف، مدیریت استرس، اصلاح روابط، بازسازی سبک زندگی و پرهیز از موقعیت‌های پرخطر را بیاموزد.

باورهای نادرست، مانع مهم درمان اعتیاد هستند

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، اصلاح باورهای نادرست درباره اعتیاد را یکی از بخش‌های مهم درمان و آموزش عمومی دانست و گفت: یکی از رایج‌ترین باورهای غلط این است که «اگر فرد اراده قوی داشته باشد، ترک اعتیاد ممکن است». در حالی که مصرف طولانی‌مدت مواد، عملکرد مغز را تغییر می‌دهد و ولع مصرف را به یک تکانه عصبی قدرتمند و گاه اجباری تبدیل می‌کند.

وی توضیح داد: اعتیاد را نمی‌توان صرفاً با ضعف اراده توضیح داد. همان‌طور که از بیمار مبتلا به بیماری قلبی نمی‌توان انتظار داشت تنها با اراده ضربان قلب خود را تنظیم کند، از فرد مبتلا به اختلال مصرف مواد نیز نباید انتظار داشت بدون درمان علمی، حمایت و برنامه‌ریزی بتواند بر بیماری غلبه کند. البته انگیزه و اراده مهم هستند، اما کافی نیستند. بهبودی نیازمند راهبردهای هوشمندانه، مدیریت محرک‌ها، تغییر محیط و اصلاح سبک زندگی است.

دکتر بنی‌اسدی‌پور باور غلط دیگر را انتظار برای «رسیدن بیمار به ته خط» دانست و افزود: این نگاه بسیار آسیب‌زننده است، زیرا درمان را به تأخیر می‌اندازد. فرد برای شروع درمان الزاماً نباید به بحرانی‌ترین وضعیت برسد. انگیزه درمان می‌تواند از مسیرهای مختلفی مانند نگرانی خانواده، هشدارهای شغلی یا قانونی، مشکلات جسمی و روانی یا آگاهی تدریجی خود فرد ایجاد شود. مداخله زودهنگام معمولاً مؤثرتر است، زیرا با گذشت زمان تغییرات مغزی و پیامدهای اجتماعی اعتیاد عمیق‌تر می‌شوند.

عود نشانه نیاز به بازنگری درمان است، نه شکست بیمار

دکتر بنی‌اسدی‌پور در ادامه با اشاره به عوامل مؤثر در عود اعتیاد گفت: عود نتیجه تعامل پیچیده تغییرات پایدار در مسیرهای مغزی، به‌ویژه سیستم دوپامینرژیک و مدارهای پیشانی ـ لیمبیک، سوگیری‌های شناختی، حالات هیجانی منفی، استرس، دسترسی به ماده، فشار اجتماعی و ضعف حمایت محیطی است.

وی افزود: به همین دلیل، تمرکز درمان نباید فقط بر سم‌زدایی باشد. سم‌زدایی می‌تواند یک مرحله مهم درمان باشد، اما به تنهایی برای درمان اعتیاد کافی نیست. درمان پایدار باید شامل پیشگیری از عود، مدیریت ولع، تقویت مهارت‌های مقابله‌ای، بازسازی روابط خانوادگی و اجتماعی و پیگیری منظم باشد.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در پایان تأکید کرد: عود در مسیر درمان اعتیاد نباید شکست تلقی شود، بلکه علامتی است که نشان می‌دهد برنامه درمانی نیاز به بازنگری، تقویت یا تغییر دارد. نگاه علمی، غیرقضاوت‌گرانه و حمایتی به بیماران مبتلا به اعتیاد، نقش مهمی در کاهش انگ اجتماعی و افزایش احتمال مراجعه به درمان دارد. هدف نهایی این است که فرد بتواند با دریافت درمان مناسب، زندگی سالم‌تر، کارآمدتر و معنادارتری را تجربه کند.

پایان خبر